Aylık Gelirin Yüzde Kaçı Tasarrufa Ayrılmalı?

İlk maaşımı aldığım ay, hesabımda ay sonunda kalan para tam olarak 40 liraydı. Bunu bir başarı sandım; en azından eksiye düşmemiştim. Aradan yıllar geçtikten sonra fark ettim ki asıl soru "ay sonunda ne kaldı" değil, "ay başında ne ayırdım" sorusuymuş. İşte bu iki soru arasındaki fark, tasarruf oranı dediğimiz şeyin ta kendisi.

Tasarruf oranı basitçe şu: bir ay içinde eline geçen net paranın yüzde kaçını harcamadan kenara koyuyorsun. 30.000 lira geliri olan biri 3.000 lira ayırıyorsa oranı %10'dur. Rakamın kendisinden çok bu yüzdenin önemli olmasının sebebi, geliriniz büyüdükçe de sizinle birlikte ölçeklenmesidir. Ben bu mantığı geç kavradığım için, maaşım iki katına çıktığında tasarrufum aynı kaldı; sadece daha pahalı yaşamaya başladım.

Sizin İçin Doğru Tasarruf Oranı Kaçtır?

İnternette dolaşan "%20 kuralı" kötü bir başlangıç noktası değil ama herkese aynı gömleği giydirmek gibi. Kirası gelirinin yarısını yiyen biriyle aile evinde kalan biri aynı hedefi kovalayamaz. Ben oranı belirlerken üç şeye bakıyorum: gelirin büyüklüğü, sabit giderlerin ağırlığı ve hayatın hangi evresinde olduğun.

Gelir seviyesine göre kaba bir çerçeve

Şöyle düşünmeyi faydalı buluyorum: gelir arttıkça temel ihtiyaçların payı azalır, dolayısıyla tasarrufa ayrılabilecek pay matematiksel olarak büyür. Kendi deneyimimden ve etrafımda gözlemlediklerimden çıkardığım kaba tablo şu:

Bu tabloyu bir emir gibi değil, ayna gibi kullanın. Kendinizi hangi satırda görüyorsanız oradan başlayın.

Borcu olan biri ne yapmalı?

Kredi kartı borcum varken tasarruf yapmaya çalıştığım bir dönem oldu ve tam bir kayıptı. Bir yanda %3–4 getiren bir birikim, diğer yanda çok daha yüksek faizle büyüyen bir borç. Net zarardaydım. Yüksek faizli borcunuz varsa tasarruf oranınızı geçici olarak düşük tutup — mesela sadece küçük bir acil durum fonu kadar — gücünüzü borç kapatmaya yöneltin. Borç yönetimi konusunu ayrı ayrı ele aldığımız içerikler var; oradaki kartopu ve çığ yöntemleri bu dönemde işinize yarar.

Hayat evresi meselesi

Yirmili yaşların başında %10 bile büyük bir zaferdir, çünkü önünüzde zaman var ve zaman bileşik getirinin yakıtıdır. Kırklı yaşlarda aynı %10 ile emekliliğe hazırlanmak zorlaşır. Çocuk, ev, sağlık gibi kalemler devreye girdikçe oran esner. Önemli olan oranın hiç sıfırlanmaması. Ben iki kez sıfırladım ve her seferinde yeniden başlamak, hiç durdurmamaktan çok daha yorucu oldu.

Oranı Belirledikten Sonra Uygulama

Hedef koymak kolay kısım. Zor kısım, o hedefin her ay kendiliğinden gerçekleşmesini sağlamak.

Önce kendine öde

Maaş yattığı gün — ertesi gün değil, aynı gün — belirlediğiniz yüzdeyi ayrı bir hesaba otomatik talimatla aktarın. Bu tek değişiklik benim için diğer her şeyden daha etkili oldu. Çünkü kalan parayla yaşamaya beyin şaşırtıcı hızda uyum sağlıyor. Ay sonunu bekleyip "bakalım ne kalmış" demek, iradenizi 30 gün boyunca sınava sokmak demek; kimse o sınavı sürekli geçemez.

Başlangıç oranını düşük tutun, sonra tırmandırın

Sıfırdan %25'e atlamak neredeyse her zaman üçüncü ayda çöker. Ben %5 ile başlayıp her üç ayda bir iki puan ekledim. On sekiz ay sonunda %17'deydim ve hiçbir noktada kendimi kısıtlanmış hissetmedim. Bir de şu kuralı benimsedim: her zam veya ek gelirin yarısı doğrudan tasarruf oranına eklenir, yarısı yaşam standardına. Böylece hem ödüllendirme var hem ilerleme.

İlk hedef acil durum fonu olsun

Biriken para bir amaca hizmet etmezse er geç harcanır. İlk durak, üç ila altı aylık zorunlu giderinizi karşılayacak bir acil durum fonu olmalı. Bu fon tamamlanmadan yatırım heyecanına kapılmayın; piyasa düştüğünde araba tamiri çıkarsa zararına satmak zorunda kalırsınız. Fon hazır olduktan sonra yatırım, döviz, emeklilik gibi başlıklar anlamlı hale gelir. Bütçe planı kurmayı ve harcamaları kısmanın pratik yollarını anlattığımız içerikler, oranı yükseltmekte en çok zorlandığınız noktada elinizi güçlendirir.

Tasarruf oranı bir ceza değil, gelecekteki kendinize kestiğiniz bir fatura. Bugün ödemezseniz, faiziyle o ödeyecek.

Kapanış

Doğru oran, on iki ay boyunca sürdürebildiğiniz orandır. %30 hedefleyip iki ayda pes etmektense, %8'i iki yıl kesintisiz sürdürmek çok daha değerli. Bu akşam yapabileceğiniz şey basit: son üç ayın net gelirini ve gerçekten ayırabildiğiniz tutarı yazın, oranı hesaplayın. Çıkan sayı ne olursa olsun utanılacak bir şey yok — çünkü artık ölçebildiğiniz bir şey var. Ölçtüğünüz an, yönetmeye başlamışsınız demektir. Lüks hayaller de zaten tam olarak bu sıkıcı yüzdenin üzerine kurulur.